Türkiye’de Üretilen Tütünler
Türkiye’de üretilen tütünlerin %98’i sun-cured
(Güneşle kurutulan) tipi, oriental tütünlerdir.
Geri kalan kısmı dark air-cured (Sigar),
flue-cured (Virginia), light air-cured (Burley)
üretimi şeklindedir.
On sekizinci yüzyıldan itibaren geleneksel bir tarım kolu
haline gelen tütüncülük, Türkiye’nin birçok
bölgesine yayılmıştır. Tütün iç tüketimi karşılamak
ve ihracat maksadıyla üretilmektedir. Türkiye
genelinde farklı tütün çeşitleri üretilmekte,
aynı zamanda bu çeşitler bölgelere göre de değişmektedir.
Ülkemizde üretilen tütünler yetiştirildikleri bölgeler,
toprak yapısı, bulundukları ekolojik faktörler,
irsi özellikleri nedeni ile farklı karakter gösteren
tipler olmuşlardır. Yerli tütünler, üretim bölgelerine
göre 4 gruba ayrılmaktadır. Ege, Marmara-Trakya,
Karadeniz, Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi
tütünleri diye gruplandırılırlar.
Ege Bölgesi tütünleri
Türkiye’de Ege Bölgesi üretim alanı, miktarı ve
ihracattaki payı ile ilk sırayı almaktadır. Bu
bölgede üretilen tütünler uluslararası piyasada
İzmir tütünleri olarak tanınırlar. Bölgede üretilen
tütünler yeknesak ve standart bir durum gösterirler.
Genellikle küçük yapraklı, sapsız, karınlıca,
açık sarı-kırmızı renkli, ince damarlı, kıvırcık
görünüşlü, kuvvetli bir dokuya sahiptirler.
Nikotini düşük, yanmaları yavaş, tatlı içimli,
kokulu tütünler olan Ege bölgesi tütünleri,
sert karakterli harmanların sertliğini azaltma,
yavan içimli harmanları tatlılaştırma ve nötr
harmanlara koku verme özellikleri nedeniyle
sigara yapımcıları tarafından aranmaktadır.
İzmir menşei adı altında Ege Bölgesi’nde üretilen
tütünler tatlılık, yavaşlık ve koku özellikleri,
karıştırıldıkları harmanları ıslah ederek içim
tadlarını ve nefasetlerini artırmaları nedeniyle,
Amerika ve Avrupalı sigara fabrikatörleri tarafından
yıllarca rağbet görmüştür. Günümüzde harmanlarda
kullanma oranı azaltılmışsa da hala aranan bir tiptir.
Tütün ihracatımızın %90-95’ini Ege tütünleri
teşkil etmektedir.
Karabağlar, Kokulu, Ege, Çıtır, Sarıbağlar tipleri
olarak, güneyde Muğla’dan, Kuzeyde Balıkesir’e kadar
uzanan bölge ile sahilden Uşak-Afyon Denizli’ye kadar
uzanan bölgede yetiştirilen Ege tütünleri miktar olarak
toplam üretimimizin %55’ini oluşturmaktadır.
Ege bölgesinde Akhisar, Saruhanlı, Gavurköy, Ödemiş,
Tire, Bayındır, Ovakent, Manisa, İzmir, Aydın
ünlü tütün yöreleridir.
Tütünün hektar verimi tamamen iklim şartlarına bağlıdır.
Çünkü yerli tütünler sulanmaz ve gübre atılmaz.
Yağış miktarının fazla olduğu yıllarda tütün verimi
yüksek olur. Hektar verimi bölge için ortalama 900 kilodur.
Bir ekiciye düşen ürün miktarı ortalama 500 kilo civarındadır.
Marmara Bölgesi tütünleri
Bu bölge tütünleri tip olarak Ege ve Karadeniz Bölgesi
tütünlerine benzerlik gösterirler. Marmara Bölgesi’nde
ekoloji ve toprak özellikleri sebebiyle polikültür
tarım üretimi yapılmakta olduğundan tütün üretimi
düşmektedir. Tütüne uygulanan fiyat politikası da
bölgede tütün üretimini bitme noktasına getirmiştir.
Bursa, Düzce, İzmit, Hendek, Edirne, Yenice,
Agonya menşeilerinden oluşan bölge tütünleri
genel üretimin %2’sini, genel ihracatın da %1’ini
meydana getirirler. Ortak özellikleri itibariyle bu tütünler,
Bursa-Düzce-İzmit ve Hendek-Trakya-Balıkesir grubu
olmak üzere iki grupta incelenebilir.
Bursa-Düzce-İzmit Grubu
Bu grup tütünlerin orijini Samsun ve Bafra
tütünleridir. Ancak bölgesel şartlara göre
özellikleri değişikliklere uğrayarak yeni birer
tip olarak ortaya çıkmışlardır.
Ufak ve orta boy yaprakları, ince dokuları,
yüksek elastikiyetleri, sarı-kırmızı ve açık kırmızı
renkleri; tatlı, tatlı tok, tokça-sert içimleri,
özellikle Düzce tütünlerinin kendine has nefis kokuları,
yanma yetenekleri ve yüksek sigara randımanları
özellikle sigara harmanlarında dolguluk olarak
kullanılmaları nedeniyle Avrupa sigara yapımcıları
tarafından yıllarca aranmıştır. Bu tütünlerden
Düzce tütünleri yerli tütünler arasında ayrı bir
içim karakterine sahiptir. Güzel kokulu, tatlı içimli
olarak tanımlanan bu tütünlerimiz çok iyi yanma
yetenekleri ve yüksek sigara randımanları ile Dünya
pazarlarında tanınmış ve aranmıştır.
Hendek-Balıkesir-Trakya Grubu
Marmara Bölgesi’nin diğer tütünlerinden farklılık
gösteren bu tütünler ayrı ve uzak yerlerde
üretilmelerine rağmen birbirlerine yakın özellikler ve
içim karakteri göstermektedirler.
Yaprak büyüklükleri orta ve büyükçedir. Renkleri açık
kırmızı ve kırmızıdır. Dokuları ince ve elastikiyetleri
yüksektir. Sert içimlidirler. Sigara verimleri yüksektir.
Bu tütünler sigara harmanlarına sertlik, saçaklılık
kazandırmak ve sigara verimlerini yükseltmek
için kullanılmışlar ve Dünya pazarlarında bu
özelliklerinden dolayı yıllarca aranmışlardır.
Türkiye’de üretilen sigara harmanlarında kullanılan
Virginia tütünlerini, bu bölgede yetiştirmek mümkündür.
Bu bölgede Düzce, Gönen, Manyas, Adapazarı ve Kırklareli
yöresinde Amerikan menşeili tütün olan Virginia üretimi
başlamış ve gün geçtikçe üretimi artmaktadır .
Tütün üretim miktarı Marmara Bölgesi’nde devamlı
düşüş göstermiştir. Bölgenin turizme ve sanayiye açılması,
diğer tarım ürünleri üretiminin tercih edilmesi ve
fiyatların yeterli olmaması üretimin düşmesine neden olmuştur.
Karadeniz Bölgesi tütünleri
Orta Karadeniz Bölgesi’nde Sinop, Gerze, Samsun,
Bafra, Alaçam, Doğu Karadeniz’de Trabzon, Akçaabat,
Artvin, Orta-İç Karadeniz Bölgesi’nde Tokat,
Erbaa, Niksar, Taşova, Gümüşhacıköy’ü kapsayan alanlarda
tütün üretimi yapılmaktadır. Üretim yapılan alanlardaki
iklim ve toprak yapısının farklı özellikler göstermesi
birçok menşein ortaya çıkmasına sebep olmuştur.
Yerli tütünler içinde en üstün kalite ve uluslararası
şöhrete sahip tütünlerimizden Maden, Canik, Evkaf ve
Basma adlarıyla tanınan tütünlerimiz bu bölgede
üretilmektedir. Ege Bölgesi tütünleri ile kıyaslandığında
bu bölge tütünlerinde bir homojenlik bulunmamaktadır.
Bu nedenle bölge tütünleri dış görünüş, şekil, boyut,
içim özellikleri, tat, koku, renk gibi karakterleri
itibariyle 4 ayrı grupta toplanır.
Samsun-Bafra Grubu
Samsun, Maden, Canik, Evkaf, Bafra, Alaçam, Çarşamba,
Sinop, Gerze tütünleri bu grubu oluşturur.
Bu gruptaki tütünler çok düşük oranda nikotinli,
küçük boyutlu, kırmızı, açık kırmızı renkli, ince damarlı,
ince dokulu, elastikiyeti yüksek, tok içimli,
tatlı aromatik kokulu tütünlerdir.
Yabancı sigara üreticileri sigara harmanlarını
ıslah etmek, bu tütünlerin aromatik özelliklerinden
yararlanarak harman kalitelerini yükseltmek,
lüks harmanların nefasetini artırmak,
tok içimli çeşitler yapmak maksadıyla bu tütünleri
talep etmektedirler. Özellikle Bafra tütünleri
dünyanın en yüksek vasıflı sigara tütünleri olarak
devamlı aranmıştır. Küçük boyutları, ince nesiçleri,
parlak ve cazip renkleri kendilerine has kokuları,
sigara verimleri, tat-lezzet ve içimi itibariyle
eşi bulunmayan tütünler olmuşlardır. Dünya sigara
harmanlarının Samsun-Bafra tütünü ihtiyacına karşılık
üretimin az olması ve giderek de azalması bu tütünlerin
harmanlarda az kullanılmasına sebep olmuştur.
Marmara Bölgesi tütünlerinde olduğu gibi bu tütünlerin
üretimi de devamlı düşmektedir.
Taşova-Tokat Grubu
Taşova, Tokat, Erbaa, Niksar ile diğer ilçe tütünleri
bu gruba girer. Bu tütünler ovalce, orta-küçük boyutlu,
açık sarı, açık kırmızı renkli, zayıf dokulu,
ince nesiçli, tatlı ve yavaş içimli düşük nikotinli
tütünlerdir. Sigara harmanlarında renk, tatlılık ve
dolguluk olarak kullanılır. Düşük nikotinli olmaları
nedeniyle girdikleri harmanların sertliğini gidererek
ıslah etmişlerdir. Yabancı sigara yapımcıları
tarafından aranan tütünlerdir.
Trabzon-Artvin Grubu
Bu gruptaki tütünler Doğu Karadeniz sahil ve iç
kısımlarında yetişir. Başlıca üretim merkezleri
Trabzon, Akçaabat, Artvin, Borçka,
Şebinkarahisar ve Ardanuç’tur.
Bu tütünlerin yaprakları büyük boyutlu, ince dokulu,
açık kırmızı, kırmızı, koyu kırmızı renkli,
kalınca orta damarlı, elastikiyetli ve yanmaları
yüksektir. Çok sert içimli olduklarından sigara
harmanlarına sertlik vermek için kullanılır.
Bu tütünlerdeki sertlik nikotin oranından
kaynaklandığı için gerçek sertliktir.
Yaprakları ince ve büyük boyutlu olduğu için
sigara harmanlarına saçaklılık vermek için kullanılır.
Yine ince dokulu büyük boyutlu olmaları nedeniyle
sigara verimleri yüksektir, bu amaçla da kullanılır.
Yine harmanlara renk vermek ve yanma kabiliyetlerini
artırmak için karıştırılmaktadır.
Bölge tütünleri sert içimli özellikleri nedeniyle
yavan, yavaş ve karaktersiz tütünlerin kullanıldığı
harmanlarda ıslah edici ve tatmin edici etkileriyle
emsalleri arasında rakipsiz duruma gelmişlerdir.
Orta ve sert içimi seven tüketicilerin tercih ettiği
harmanlar için aranılan tütün olmuşlardır. Avrupalı
sigara yapımcıları yanında sert içimi seven Ortadoğu
ve Mısır tütün yapımcıları tarafından tercih
edilmiştir. Diğer bölge tütünleri gibi yanlış fiyat
uygulamaları sonucu Trabzon tütünleri de devamlı
azalma göstermiştir.
Gümüşhacıköy Grubu
Bu tütünler Yunanistan’dan gelen göçmenlerin
beraberinde getirip üretimini yaptıkları ünlü basma
tütünleridir. Miktar bakımından az olan bu tütünler
Gümüşhacıköy’de üretilmektedir. Karadeniz Bölgesi’ndeki
diğer tütünlerden ayrı özellikler gösterirler.
Yaprakları küçük boyutlu, açık-sarı, açık-kırmızı renkli,
ince-orta kalınlıkta, elastikiyeti yüksek, kuvvetli,
yanmaları orta dereceli, tatlı ve yavaş içimli ve
kokuludurlar. Sigara harmanlarında tatlılık ve
koku vermek için kullanılır. Yüksek vasıfları ve kokuları
nedeniyle kaliteli sigara harmanları için aranan bir tiptir.
Ortalama hektar verimi 760 kg. civarında olup diğer
bölgelere göre düşüktür. Kişi başına düşen ortalama ürün
miktarı bölge için ortalama 380 kg. civarındadır,
ekici başına düşen ortalama alan ise 5000 m2 civarındadır.
Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi tütünleri
Bu bölge son yıllarda üretim alanı ve miktarında
büyük artış göstermiş ve üretimde ikinci
sıraya yerleşmiştir. Tütün üretim alanları
birbirinden uzak, toprak yapısı çok farklı,
ekolojik koşulları değişik yerler olmasından dolayı
değişik tipte tütünler üretilmektedir.
Küçük boyutlu tütünlerin yanında büyük boyutlu
tütünler de üretilmektedir. Bu bölge tütünleri
Ege, Marmara ve Karadeniz Bölgesi tütünlerinden
fiziksel ve harman özellikleri bakımından
çok farklılık göstermektedir. Bu bölge
tütünleri içim ve koku yönünden Virginia tipi
tütünlere benzemektedir. Yine bölgede Tömbeki ve
Hasankeyf adlı Nicotiana Rustica cinsi
tütün üretimi de yapılır.
Son 10 yıllık ortalama üretime göre genel üretimin
% 30’luk kısmı bölgede üretilir. Doğu ve Güneydoğu
Anadolu Bölgesi’nde üretim son yıllarda
devamlı artış göstermiştir. Önceleri dağlık,
yüksek yerlerde üretimi yapılan tütün, dağlardan
ovalara inmiş ve üretim miktarı ülke ihtiyacının
çok üstüne çıkmıştır. İç tüketimde kullanılmaktadır,
üretim fazlasını son yıllara kadar ihraç etme
imkânı doğmamıştır. Ancak ihraç imkânı araştırılmakta,
bu yönde gelişmeler mevcuttur. Bununla
birlikte artan miktar kalitenin düşmesine sebep olmuştur.
Düşük kaliteli tütünlerin iç harmanlarda
kullanılma imkânı olmadığı gibi ihraç şansı da yoktur.
Kaliteli üretime yönelinmesi durumunda dış
piyasanın ilgisini çekecek bir potansiyel mevcuttur.
Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgesi tütünleri
genellikle orta, kısmen büyük boyutlu,
kalınca dokulu, sarı, açık kırmızı renkli,
bir kısmı sulama tütünleri olduklarından zayıf dokuludur.
Elastikiyetleri ortadır. Kabaca, kolayca tavlanır,
ancak aldıkları tavı çabuk kaybederler. Kendilerine has
kokuları vardır. İçim karakterleri tatlı-serttir.
Harmanlara sertlik vermek için kullanılır. İri yaprakların
damarları kalındır. Bu sigara yapımında olumsuz bir durumdur.
Bu bölge tütünlerini dört ana gruba ayırmak mümkündür.
Adıyaman-Malatya Tütünleri
Adıyaman, Malatya, Akçadağ, Bahçe menşei tütünler bu
gruba girer. Bu tütünler orta ve büyükçe boyutlu,
sarı, açık kırmızı, kırmızı renkli, sağlam dokulu,
kalınca, sertçe içimli, lezzetleri tatlı ve kokulu
tütünlerdir. Adıyaman tütünleri bölge içinde iyi bir
yere sahiptir.
İskenderun-Yayladağı Tütünleri
Yayladağı, Altınözü, Antakya ve İskenderun üretim
noktalarında üretilen, orta boyutlu, açık kırmızı,
kırmızı, koyu kırmızı, parlak, tatlı içimli,
yanmaları iyi, hoşa giden aromatik kokuları vardır.
Sigara harmanlarında tokluk, tatlılık ve koku vermek
maksadıyla kullanılırlar.
Silvan Tütünleri
Silvan, Bismil, Kulp, Lice, Diyarbakır yöresi ve
diğer ilçeleri, Kozluk, Sason, Bekirhan, Batman ve
yöresinde üretimi yapılan tütünlerdir.
Bu tütünler büyük, kısmen orta boyutlu açık kırmızı,
kırmızı ve sarı renkli, sertçe, az tatlı içimli
tütünler olup sigara harmanlarına
sertlik ve tokluk vermek için kullanılırlar.
Bitlis Tütünleri
Bitlis ve ilçeleri, Muş ve ilçeleri ile Şemdinli
ekim noktalarında yetiştirilirler.
Yaprak boyutları orta, sarı, açık sarı renkli,
parlak görünüşlü, ince dokulu, yanma yetenekleri iyi,
tok içimli, tatlı, kokulu tütünlerdir.
Sigara harmanlarında tatlılık, koku ve renk vermek
maksadıyla kullanılırlar. Bölgede ortalama hektar verimi
diğer bölgelere göre oldukça yüksek olup 1200 kilodur.
Ekici başına ortalama ürün miktarı
yaklaşık 700 kilo civarındadır.
Türkiye’de Üretilen Yabancı Menşeili Tütünler
Türkiye’de ünlü oriental tütünlerin yanında yabancı
menşeili tütünler de üretilmektedir.
Üretimi yapılan yabancı menşeili tütünler genel üretimin
ancak %2’lik bir kısmını oluşturur. Yabancı
tütünlerin üretim miktarı yerli tütünlerle kıyaslandığında
çok olmakla birlikte Virginia tütünlerinin
sigara harmanlarında kullanılmaya başlanması ve
ithal edilmesi sebebiyle bu tütünlerin ülkemizde
üretilmesi ve geliştirilmesi gerekmektedir.
Puroluk Tütün
Ülkemizde puroluk tütün sadece Doğu Karadeniz’de
Rize’nin Pazar ilçesi ve çevresinde üretilir.
Puro yapılan bu tütünümüz Pazar tütünü adıyla
tanınmıştır. Pazar tütünü yaprak boyutu bakımından
oldukça büyük (boy:35-50 cm), çok ince dokulu,
kahve, koyu-kahve renkli, çok esnek, kendine
has kokulu, az tatlı ve sertçedir.
Puro yapımında kullanılır.
Virginia Tütünü
Amerikan menşeili olan bu tütün sigara harmanlarında
artan talep nedeniyle ülkemizde üretilmeye başlanmıştır.
Burdur Bucak’ta, Düzce’de, Gönen-Manyas yöresinde
ve Kırklareli’nde üretilmektedir. Büyük boyutlu,
kalın dokulu, sert içimli kendine has kokusu vardır.
Özellikle soslu harmanlarda kullanılmaktadır.
Üretim için ekim alanları konusunda araştırmalar
devam etmektedir.
Tömbeki
Tömbeki adı verilen tütünler İskenderun-Samandağ ve
Konya-Hadım’da üretilmektedir. Yapraklar büyük boyutlu,
kalın dokulu, sarı benekli renkli, esnekliği az,
yanma yeteneği zayıftır. Tatlı ve çok sert içimlidir.
Kendine has kokusu vardır. Nikotin oranları yüksektir.
Bu tütünler nargile tütünü olarak kullanılmaktadır.
Üretimleri giderek azalmaktadır.
Hasankeyf
Mahorka olarak da bilinen bu tütünler Gaziantep’te
yetiştirilmektedir. Mısır’a ihraç edilmektedir.
Hasankeyf tütünü çiğneme ve pipo tütünü olarak
kullanılmaktadır. Nikotin oranı en yüksek olan tütündür(%4-6).
Hasankeyf, Nicotiana Rustica tütün cinsine ait bir tiptir.
Burley
Adapazarı’nda yetiştirilmektedir. Amerikan menşeili
olan bu tütün de iç tüketimde kullanılmaktadır.
Türkiye’de üretilen tütünlerin hangi oranlarda
üretildiğini kesin olarak söylemek mümkün
değildir. Çünkü üretim miktarları her sene değişmektedir.
Bu yüzden de bölge tütünlerinin üretim
payları değişik olmaktadır.